Home » Sức khỏe » Dược liệu » Ngũ vị tử: Đặc điểm, tác dụng và cách sử dụng hiệu quả

Ngũ vị tử: Đặc điểm, tác dụng và cách sử dụng hiệu quả

Bộ phận dùng làm thuốc của ngũ vị tử là quả

Ngũ vị tử là một vị thuốc rất tốt cho sức khỏe được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, nhất là trong y học cổ truyền Trung Quốc. Đây là một vị thuốc đặc biệt có đủ cả 5 vị: ngọt, đắng, chua, cay, mặn. Bên cạnh đó, ngũ vị tử cũng được sử dụng trong một số món ăn bởi tính chất đặc biệt của nó. Hãy cùng chiase24.com tìm hiểu rõ hơn về loại thảo dược này nhé!

Giới thiệu về cây ngũ vị tử

Nguồn gốc tên gọi: Ngũ vị tử có 5 vị ngọt, đắng, chua, cay, mặn nên được y học cổ truyền đặt tên là ngũ vị tử ý chỉ loại hạt có 5 vị khác nhau đó.

Ngũ vị tử được dùng làm thuốc trong y học cổ truyền từ lâu đời
Ngũ vị tử được dùng làm thuốc trong y học cổ truyền từ lâu đời

Tên gọi khác: Sơn hoa tiêu, ngũ vị tử nam, nắm cơm, cây na rừng, quả chí chuôn chua, ngũ mai tử, huyền cập…
Tên tiếng Anh: Chinese magnolia vine (Anh)
Tên khoa học: Schisandra chinensis (Turcz.) Baill.
Họ: Ngũ vị (Schisandraceae).

Mô tả cây ngũ vị tử

Ngũ vị tử thuộc thân dây leo, thân to, dài 5-7m, có nơi có thể mọc dài hơn. Thân và cành đều có màu xám nâu, có nốt sần, cành non hơi có cạnh. Lá của ngũ vị tử mọc so le, hình trứng, dài từ 5-11cm, gốc thuôn hẹp, đầu nhọn, mép khía răng nhỏ, mặt trên nhẵn có  màu lục sẫm, mặt dưới có lông ngắn ở gân những lá non.
Hoa đơn tính, khác gốc, tràng hoa có 6-9 cánh, màu vàng trắng, có mùi thơm, nhị 5. Quả mọng, hình cầu, đường kính 5-7mm, khi chín màu đỏ sẫm. Hoa thường mọc vào tháng 5-7, quả chín vào tháng 8-9.

Sự phân bố của ngũ vị tử

Ngũ vị tử phân bố chủ yếu ở vùng Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á, một số loài phân bố ở Bắc Mỹ. Ngũ vị tử đặc biệt phổ biến ở Trung Quốc. Ở Việt nam, có 4 loài, trong đó 2 loài thuộc chi Schisandra Michx (S. coccinea Michx; S chinensis Baill.) và 2 loài thuộc chi Kadsura Juss. (K longgipedunculata Finet. Et Gagnep. Riêng loài ngũ vị tử (S chinensis Baill. ) đã được phát hiện ở một số vùng núi cao giáp biên giới Trung Quốc như Lào Cai (Sapa, Bát Xát), Lai Châu (Phong Thổ, Sìn Hồ).

Thu hoạch và chế biến ngũ vị tử

Bộ phận dùng: Quả

Bộ phận dùng làm thuốc của ngũ vị tử là quả
Bộ phận dùng làm thuốc của ngũ vị tử là quả

Thu hoạch: Người ta thường thu hoạch ngũ vị tử vào mùa thu. Hái lấy quả chín, phơi khô hoặc đồ chín rồi mới phơi khô, làm sạch, loại bỏ cuống, tạp chất rồi đóng bao kín, cất ở nơi khô ráo để bảo quản dùng dần.

Thành phần hóa học của ngũ vị tử

Thành phần của ngũ vị tử bao gồm:

  •   Tinh dầu mùi chanh, trong đó thành phần tinh dầu gồm có các chất có tỉ lệ % như sau: 30% sesquiterpene, 20% aldehyd và aceton. Quả chứa 11% acid citric, 7% acid malic, 0.8% acid tartric.
  •   Thành phần hóa học chính của Ngũ vị tử là các dẫn chất của dibenzo [a,c] cycloocten. Hàm lượng của nhóm lignan này dao động theo mùa, từ 7.2-19.2%, cao nhất vào tháng 5 và tháng 6.
  •   Dibenzo-[a,c]-cyclooctene lignans(schisandrol A/B, schisandrin A/B/C, gomisin, schisantherin A-E, angeloylgomisin, a lignan, wulignan, epiwulignan, epischisandron)
  •   Monoterpenes(borneol, 1,8 cineole, citral, p-cymene, α,ß-pinene)
  •   Sesquiterpenes(sesquicarene, (+) α-ylangene, chamigrenal, α- and ß-chamigrene, ß-bisabolene

Tác dụng của ngũ vị tử đối với sức khỏe và chữa bệnh 

Theo Đông y, ngũ vị tử có vị ngọt, đắng, chua, cay, mặn, tính ôn, không độc đi vào hai kinh phế và thận. Ngũ vị tử được công nhận có lợi cho khí công (năng lượng vốn có trong mọi sinh vật), tác động tích cực đến một số kinh mạch trong cơ thể, bao gồm cả tim, phổi, thận.
Hạt của quả ngũ vị tử chứa rất nhiều lignan, một nhóm hoạt chất phytoestrogen có thể mang lại nhiều lợi ích về mặt sức khỏe.
Dưới đây là một số tác dụng chính của ngũ vị tử:

1. Tác dụng của ngũ vị tử đối với gan

Ngũ vị tử có tác dụng bảo vệ gan, tăng tiết mật. Theo các nghiên cứu cho thấy, quả ngũ vị tử chứa các lignan có tác dụng làm giảm tổn thương gan, đặc biệt trong các trường hợp viêm gan virus mạn tính.

Ngũ vị tử có tác dụng điều trị các bệnh về gan
Ngũ vị tử có tác dụng điều trị các bệnh về gan

Ngũ vị tử thường được dùng để điều trị viêm gan mạn tính có hoạt độ transaminase huyết thanh cao, tổn thương gan, hồi phục chức năng gan và làm giảm ALT huyết thanh nhanh trong viêm gan mạn tính, kích thích cytochrom P450 làm tăng khả năng giải độc cơ thể, tăng tổng hợp protein trong gan và làm tăng hoạt động các tiểu thể gan, giải độc và tăng hoạt động chức năng gan.

2. Tác dụng của ngũ vị tử đối với bệnh Alzheimer

Theo một nghiên cứu cho thấy, ngũ vị tử  có tác động tích cực đáng kể đối với bệnh Alzheimer. Có được điều này là vì chất Schisandrin B có khả năng ngăn chặn sự hình thành của các amyloid beta peptide dư thừa trong não. Các peptide này là một trong những yếu tố chính chịu trách nhiệm cho sự xuất hiện của mảng bám amyloid, chất được tìm thấy trong não của những người mắc bệnh Alzheimer.
Ngoài ra, một nghiên cứu khác cũng cho thấy chất Schisandrin B còn có thể hiệu quả trong việc chống lại cả bệnh Alzheimer và bệnh Parkinson.

3. Ngũ vị tử giúp giảm các triệu chứng mãn kinh ở phụ nữ

Ngũ vị tử giảm các triệu chứng mãn kinh ở phụ nữ
Ngũ vị tử giảm các triệu chứng mãn kinh ở phụ nữ

Phụ nữ trong thời kỳ mãn kinh thường gặp một số triệu chứng khó chịu như: dễ kích động, lo lắng, nóng nảy, đổ nhiều mồ hôi, tim đập nhanh… Một nghiên cứu đã phân tích tác dụng chiết xuất từ ngũ vị tử đối với phụ nữ có triệu chứng mãn kinh cho thấy, loại thảo dược này có hiệu quả trong việc giảm bớt một số triệu chứng mãn kinh ở phụ nữ.

4. Ngũ vị tử giảm căng thẳng, phiền muộn

Có nhiều ý kiến của các chuyên gia cho rang ngũ vị tử có thể có đặc tính adaptogen, giúp cơ thể chống lại những tác động tiêu cực từ sự lo lắng, căng thẳng, giảm phiền muộn… Đồng thời tăng cường hệ miễn dịch hỗ trợ cơ thể chống lại bệnh tật.
Một nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất của cây ngũ vị tử còn có tác dụng chống trầm cảm ở loài vật này. Tuy chưa được nghiên cứu rộng rãi ở người nhưng đây cũng là một tín hiệu vui đối với những bệnh nhân mắc bệnh trầm cảm.

Ngũ vị tử chữa các bệnh về lo âu, phiền muộn
Ngũ vị tử chữa các bệnh về lo âu, phiền muộn

5. Ngũ vị tử làm giảm các triệu chứng hen suyễn và hô hấp

Một nghiên cứu vào năm 2014 ở Hàn Quốc đã chứng minh tác dụng của ngũ vị tử đối với các chứng bệnh về hô hấp cũng như hen suyễn. Loại quả này chống hen suyễn bằng cách ức chế các kháng thể kích thích dị ứng trong khi làm giảm phản ứng tăng cường khiến đường thở bị co thắt và đóng lại.

6. Tác dụng của ngũ vị tử đối với bệnh tim

Cao từ quả và hạt ngũ vị tử có tác dụng trợ tim, điều hòa tuần hoàn máu, giúp các mạch máu tim giãn nở, cải thiện tình trạng máu lưu thông và hạ huyết áp. Cơ chế hoạt động của chiết xuất ngũ vị tử là ức chế sự sản xuất oxit nitric, giúp các mạch máu giãn ra.

7. Ngũ vị tử tăng cường sinh lý nam

Theo Đông y, ngũ vị tử tính ôn, không độc đi vào hai kinh phế và thận, tác động tích cực đến một số kinh mạch trong cơ thể, bao gồm cả tim, phổi, thận. Vì thế ngũ vị tử thường được kết hợp với một số vị thuốc khác để chữa các chứng bệnh về sinh lý nam như: bệnh mộng tinh, yếu sinh lý, rối loạn cương dương, liệt dương, xuất tinh sớm, không xuất tinh, xuất tinh ngược, cải thiện chất lượng tinh trùng, bổ thận tráng dương, kéo dài thời gian quan hệ, kích thích tăng ham muốn làm “chuyện ấy” ở phái mạnh… Hiện nay trên thị trường có rất nhiều loại thuốc tăng cường sinh lý được bào chế có chứa thành phần ngũ vị tử.

8. Tác dụng điều hòa huyết áp của ngũ vị tử

Ngũ vị tử được chứng minh là có tác dụng hạ huyết áp, nhưng khi cơ thể giảm tuần hoàn lại có khả năng điều tiết huyết áp.
Khám phá: Cây ba kích  là gì : Tác dụng của ba kích với sức khỏe

Một số bài thuốc chữa bệnh có sử dụng ngũ vị tử

1. Ngũ vị tử chữa chứng cơ thể hư nhược, ra nhiều mồ hôi

Ngũ vị tử chữa bệnh hư nhược, ra nhiều mồ hôi
Ngũ vị tử chữa bệnh hư nhược, ra nhiều mồ hôi

Nguyên liệu: bá tử nhân 125g, bán hạ khúc 125g, bạch truật 63g,  mẫu lệ 63g, nhân sâm 63g, ma hoàng căn 63g, ngũ vị tử 63g, đại táo 30 quả.
Cách làm: Đại táo nấu nhừ, nghiền nát và loại bỏ hạt. Các vị khác nghiền chung thành bột mịn rồi nhào với đại táo làm hoàn bằng hạt ngô. Ngày uống 2 lần, mỗi lần 20 – 30 viên.

2. Ngũ vị tử chữa thận dương hư, hoạt tinh

Nguyên liệu: tang phiêu tiêu 12g, ngũ vị tử 8g, long cốt 12g, phụ tử 12g.
Cách làm: Cho tất cả các nguyên liệu trên vào nồi sắc uống ngày 1 thang.

3. Ngũ vị tử chữa chứng tân dịch không đủ, miệng khô, khát nước

Nguyên liệu: đảng sâm 12g, mạch đông 12g, ngũ vị tử 6g.
Cách làm: Cho tất cả các nguyên liệu trên vào ấm sắc uống ngày 1 thang.

4. Ngũ vị tử viêm gan mạn tính

Nguyên liệu: 90g ngũ vị tử
Cách làm: Sao khô tán mịn ngũ vị tử, mỗi lần uống 3g, ngày 3 lần. Một đợt dùng 30 ngày liên tục, uống với nước sôi hoặc nước cơm, thêm chút muối đường cho dễ uống
Ngũ vị tử chữa suy nhược thần kinh, hồi hộp, đánh trống ngực, mất ngủ.
Nguyên liệu: rượu 500ml, nhân sâm 10-20g, ngũ vị tử 30g, câu kỷ tử 30g.
Cách làm: Bỏ tất cả các nguyên liệu trên ngâm với rượu. Ngâm 7 ngày là dùng được. Uống trước khi đi ngủ 15-20ml.

5. Ngũ vị tử chữa bệnh hồi hộp loạn nhịp tim, mất ngủ, thở gấp, vã mồ hôi, kích ứng, khát nước

Ngũ vị tử chứa rối loạn nhịp tim, nhiều mồ hôi
Ngũ vị tử chứa rối loạn nhịp tim, nhiều mồ hôi

Nguyên liệu: tim lợn 1 cái, ngũ vị tử 9g.
Cách làm: Tim lợn rạch mở, rửa sạch, cho ngũ vị tử vào, khâu lại, hầm cách thủy, ăn nóng..

6. Ngũ vị tử chữa nam giới di mộng tinh

Nguyên liệu: Ngũ vị tử 100g, hồ đào nhân 250g.
Cách làm: Ngũ vị tử ngâm nước sau nửa ngày cho mềm, tách bỏ hạt, đem sao cùng với hồ đào, để nguội rồi tán thành bột mịn. Mỗi lần uống 9g với nước sôi hoặc nước hồ nước cơm.

Một số lưu ý khi sử dụng ngũ vị tử

  • Không sử dụng quá liều lượng ngũ vị tử. Các một số trường hợp sử dụng quá nhiều ngũ vị tử có nguy cơ dẫn đến các triệu chứng đau dạ dày, ợ nóng.
  • Một số người bị các bệnh sau không được sửu dụng ngũ vị tử: loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, tăng axit hydrochloric trong dịch vị…
  • Không dùng ngũ vị tử cho phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú. Nếu dùng bạn cần phải thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ về việc sử dụng loại nhằm đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.
  • Trong một số trường hợp, ngũ vị tử có thể gây phản ứng dị ứng ở một số người mẫn cảm với các hoạt chất trong loại quả này. Có thể gây nên hiện tượng ngứa hoặc phát ban.

Ngũ vị tử được cho là vị thuốc khá lành tính và có nhiều công dụng, được cho là loại thuốc chữa bách bệnh. Tuy nhiên, bạn cũng cần lưu ý khi sử dụng loại quả này đối với những người mắc các bệnh dạ dày, phụ nữ có thai và cho con bú. Hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho bạn đọc những thông tin cụ thể nhất về loại thảo dược đặc biệt này.

5/5 - (247 bình chọn)

About

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *